Smartfony, laptopy, komputery osobiste, terminale płatnicze i bankomaty – urządzenia, które jeszcze dwie dekady temu wydawały się luksusem, dziś stały się fundamentem naszej codzienności. Bez nich trudno wyobrazić sobie zakupy, kontakt z bliskimi, podróże, a nawet zarządzanie finansami. Jednak nie dla wszystkich ten cyfrowy świat był dotąd dostępny w równym stopniu. 28 czerwca weszła w życie Ustawa o zapewnieniu dostępności niektórych dóbr i usług, nazywana także Polskim Aktem o Dostępności. To milowy krok w kierunku tego, by technologie były projektowane i kontrolowane z myślą o każdej osobie — w tym osobach z niepełnosprawnościami.
Centralną rolę w tym procesie odgrywa Urząd Komunikacji Elektronicznej (UKE), który od teraz będzie nadzorował, czy urządzenia i usługi cyfrowe faktycznie spełniają standardy dostępności.
Co podlega kontroli UKE?
Nowa ustawa z 26 kwietnia 2024 r. jasno określa, że Prezes UKE pełni funkcję organu nadzoru rynku. Oznacza to, że sprawdza zgodność zarówno produktów, jak i usług cyfrowych.
Produkty objęte kontrolą:
- komputery i systemy operacyjne,
- smartfony i tablety,
- czytniki e-booków,
- terminale, bankomaty i inne urządzenia samoobsługowe.
Usługi pod nadzorem UKE:
- telefonia i komunikacja elektroniczna (np. VoIP, operatorzy komórkowi),
- usługi audiowizualne (VOD, aplikacje telewizyjne, transmisje online),
- platformy i aplikacje związane z e-bookami.
Jak rozumieć dostępność?
Dostępność oznacza możliwość samodzielnego i skutecznego korzystania z usługi lub produktu przez każdego użytkownika, także przez osoby z niepełnosprawnościami wzroku, słuchu, ruchu czy poznawczymi.
To nie tylko kwestie techniczne, jak kontrast barw czy możliwość obsługi klawiaturą. To całościowe podejście, które obejmuje:
- informacje (regulaminy, instrukcje, komunikaty),
- interfejsy (strony internetowe, aplikacje),
- obsługę klienta i dokumentację.
Wymagania oparte są na normie EN 301 549 oraz standardzie WCAG 2.1 AA, który nakazuje m.in.:
- zapewnienie napisów i audiodeskrypcji,
- intuicyjną strukturę stron,
- czytelne komunikaty w co najmniej dwóch kanałach sensorycznych (np. tekst + dźwięk).
Kontrola w praktyce
Prezes UKE ma prawo:
- żądać deklaracji zgodności i dokumentacji technicznej,
- badać produkty w terenie (np. terminale czy bankomaty),
- testować usługi z perspektywy użytkownika,
- nakładać kary finansowe i wymagać poprawy niedostępnych rozwiązań.
Co istotne, jeśli usługa zagraża zdrowiu lub bezpieczeństwu, UKE może nakazać powiadomienie konsumentów o zagrożeniu.
Racjonalne usprawnienia – fundament filozofii ustawy
Kluczowym pojęciem jest „racjonalne usprawnienie”, zgodne z Konwencją ONZ o prawach osób niepełnosprawnych. To takie zmiany i dostosowania, które nie są nadmiernym obciążeniem, a jednocześnie pozwalają osobom z niepełnosprawnościami korzystać z praw i wolności na równi z innymi.
O tym, jakie usprawnienia są możliwe, decyduje producent, ale to UKE sprawdza, czy rzeczywiście zapewniają one dostępność w praktyce.
Skargi i zawiadomienia – narzędzia dla obywateli
Ustawa przewiduje dwa mechanizmy:
- Skarga konsumencka – składana do producenta, dystrybutora czy usługodawcy. Firma musi odpowiedzieć w ciągu 30 dni.
- Zawiadomienie do organu nadzoru rynku – może je złożyć każdy, nie tylko konsument.
Te tryby są niezależne – można korzystać z obu równolegle.
Sankcje za brak dostępności
Jeżeli produkt lub usługa nie spełnia wymogów:
- możliwe jest ograniczenie jego udostępniania,
- nałożenie obowiązku poprawy,
- kara finansowa, której wysokość zależy od skali naruszenia i liczby poszkodowanych osób.
Dobre praktyki – krok dalej niż przepisy
Choć ustawa wyznacza standardy, wiele firm już dziś wdraża praktyki ponadobowiązkowe, pokazując, że dostępność to inwestycja w lojalność klientów.
Przykłady dobrych praktyk:
- Obsługa klienta w Polskim Języku Migowym (PJM) – wideorozmowa z tłumaczem bez konieczności wcześniejszego umawiania.
- Urządzenia na testy – możliwość sprawdzenia telefonu, routera czy czytnika e-booków przed zakupem.
- Współpraca z organizacjami osób z niepełnosprawnościami – testowanie aplikacji w grupach fokusowych.
- Przemyślane opakowania – instrukcje w dużym druku, kody QR z filmami instruktażowymi z audiodeskrypcją.
- Dostępne treści marketingowe – reklamy z napisami, tłumaczem PJM i audiodeskrypcją.
Nowa jakość życia – dla wszystkich
Nowa ustawa i działania UKE to coś więcej niż kolejny akt prawny. To realna zmiana, która ma sprawić, że każdy – bez względu na wiek, sprawność czy ograniczenia – będzie mógł korzystać z cyfrowych dóbr i usług na równych zasadach.
Technologia to dziś nie luksus, ale podstawowe narzędzie funkcjonowania w świecie. Dlatego dostępność staje się prawem, a nie przywilejem.
„Nie wykluczaj” – wspólna kampania na rzecz dostępności
W tym kontekście szczególnego znaczenia nabiera nowa inicjatywa społeczna – kampania „Nie wykluczaj”, organizowana przez Fundację Emanio Arcus i Radio Bezpieczna Podróż. Jej celem jest łączenie mieszkańców, organizacji i instytucji w walce z wykluczeniem i w budowaniu miasta otwartego dla wszystkich. Więcej o samej akcji i sposobach dołączenia przeczytasz w naszym artykule.
