Historia samorządności w Polsce zna przypadki, w których mieszkańcy – działając jako najwyższy suweren – skutecznie powiedzieli „dość”. Choć prawo stawia przed inicjatorami wysoką poprzeczkę frekwencyjną, kilka miast udowodniło, że zjednoczona społeczność potrafi odsunąć od władzy prezydenta, który przestał realizować ich interesy. Referendum w Krakowie to nie pierwszy przypadek i zapewne nie ostatni, władze które się nie sprawdziły mogą zostać odsunięte!!!
Próg frekwencyjny jako filtr woli obywateli – Referendum w Krakowie
W polskim systemie prawnym kluczowym wyzwaniem nie jest samo uzyskanie większości głosów „za” odwołaniem, ale przyciągnięcie do urn odpowiedniej liczby osób. Aby referendum było ważne, musi w nim wziąć udział co najmniej 3/5 liczby wyborców, którzy uczestniczyli w wyborze danego organu. To sprawia, że większość prób odwołania prezydentów (jak np. głośne referendum w Warszawie w 2013 roku) kończy się fiaskiem z powodu zbyt niskiej frekwencji. Jednak tam, gdzie nienormalne praktyki władzy stały się zbyt uciążliwe, mieszkańcy potrafili zmobilizować się ponad podziałami i przeskoczyć ten biurokratyczny mur.
Przełom w Częstochowie i upadek Tadeusza Wrony (2009)
Referendum w Częstochowie z 2009 roku przeszło do historii jako jedno z pierwszych tak spektakularnych zwycięstw mieszkańców nad wieloletnim układem władzy. Prezydent Tadeusz Wrona, rządzący miastem przez wiele lat, został odwołany przy frekwencji przekraczającej 21%. Mieszkańcy zarzucali mu arogancję, brak dialogu społecznego oraz realizowanie inwestycji oderwanych od realnych potrzeb częstochowian. Sukces ten pokazał całej Polsce, że prezydencki fotel nie jest dany raz na zawsze, a poczucie bezkarności władzy może zostać brutalnie zweryfikowane przy urnie. Siła tkwi w determinacji a ta bywa ogromna gdy społeczeństwo się zjednoczy wokół wspólnej idei odwołania niespełniającego oczekiwań włodarza miasta. Czasem jednak włodarz może być sprawny ale jest zbyt jurny, poznajcie kolejny przypadek poniżej.
Skandal obyczajowy i zarządczy w Olsztynie (2008)
Przypadek Olsztyna i odwołania Czesława Małkowskiego był sytuacją ekstremalną, łączącą niezadowolenie z zarządzania miastem z poważnymi zarzutami natury kryminalnej i obyczajowej. W 2008 roku mieszkańcy stolicy Warmii i Mazur masowo ruszyli do lokali wyborczych, osiągając frekwencję na poziomie niemal 35%. Ponad 90% głosujących opowiedziało się za usunięciem prezydenta ze stanowiska. Był to wyraźny sygnał, że mieszkańcy nie godzą się na sprawowanie funkcji publicznych przez osoby, które swoim zachowaniem kompromitują godność urzędu i zaufanie wspólnoty lokalnej.
Społeczny bunt w Bytomiu i Elblągu (2012–2013)
W latach 2012–2013 fala referendalna przeszła przez Bytom i Elbląg, gdzie mieszkańcy skutecznie odwołali zarówno prezydentów, jak i rady miast. A w Bytomiu powodem była dramatyczna sytuacja finansowa i komunalna, natomiast w Elblągu punktem zapalnym stały się drastyczne podwyżki czynszów i opłat za wywóz śmieci. W obu przypadkach frekwencja była wystarczająca, by mandaty rządzących wygasły. Te historie udowadniają, że gdy władza zaczyna uderzać bezpośrednio w portfele i codzienne bezpieczeństwo bytowe rodzin, cierpliwość obywateli kończy się szybko i bezpowrotnie.
Referendum jako „bezpiecznik” demokracji lokalnej
Przykłady te stanowią ważną lekcję dla każdego zarządcy miasta: mieszkańcy nie są jedynie biernymi odbiorcami decyzji, ale ich pracodawcami. Każde udane referendum w Polsce było wynikiem długotrwałego ignorowania głosów społecznych, niejasnych powiązań biznesowych lub arogancji urzędniczej. Choć proces ten jest trudny i wymaga żelaznej dyscypliny organizacyjnej, pozostaje on najpotężniejszą bronią w rękach krakowian czy mieszkańców innych miast, którzy czują, że ich wybór sprzed miesięcy okazał się błędem zagrażającym rozwojowi ich „małej ojczyzny”.
