Ludzie kultury, którzy odeszli w ostatnich 12 miesiącach. Listopad skłania do refleksji nad przemijaniem. W tym czasie wspominamy bliskich zmarłych. Pamiętamy również o wybitnych postaciach ze świata sztuki. Przedstawiamy Ludzie kultury, którzy odeszli w ostatnich 12 miesiącach. Końcówka 2024 roku oraz rok 2025 przyniosły wiele smutnych wiadomości. Świat sztuki i kultury poniósł niepowetowane straty. Opuściło nas wiele wspaniałych osobowości. Pożegnaliśmy artystów, którzy kształtowali naszą wrażliwość. Niektórzy zmarli w tragicznych, niespodziewanych okolicznościach. Ich dzieła, talent i pasja pozostaną z nami na zawsze. Pamięć o ich dokonaniach będzie trwać przez pokolenia. Artyści ci zmieniali świat swoimi filmami, muzyką i literaturą. Ich twórczość inspirowała miliony ludzi na całym globie, pozostawili po sobie trwały, niezapomniany ślad. Zarówno polska, jak i światowa kultura stały się znacznie uboższe. W tym tekście przypominamy sylwetki tych niezwykłych osób. Oddajemy hołd ich życiu poświęconemu sztuce. Doceńmy ich ogromny wkład w światowe dziedzictwo. Będziemy o nich pamiętać.
Polscy twórcy filmu i teatru
W ostatnich miesiącach pożegnaliśmy wielkie postacie polskiej sceny. Marcel Łoziński – Był jednym z najwybitniejszych polskich dokumentalistów. Jego twórczość zdobyła szerokie uznanie na całym świecie. Tworzył filmy poruszające ważne społeczne tematy. Otrzymał nominację do prestiżowego Oscara, zdobył także Europejską Nagrodę Filmową. Był również cenionym pedagogiem i mentorem. Jego dzieła, jak “89 mm od Europy” czy “Wszystko może się przytrafić”, zapisały się w historii kinematografii, zmarł w wieku 85 lat. Pożegnaliśmy Jadwigę Jankowską-Cieślak, która była legendarną aktorką teatralną i filmową. Jako pierwsza Polka zdobyła Złotą Palmę w Cannes. Otrzymała ją za wybitną rolę w węgierskim filmie “Inne spojrzenie”. Widzowie cenili jej kreacje w “Trzeba zabić tę miłość” czy “Rysa”. Przez wiele lat artystka współpracowała z Nowym Teatrem w Warszawie. Współtworzyła tam głośny spektakl “Elizabeth Costello”. Zmarła w wieku 74 lat. Odeszła także Ewa Dałkowska. W trudnym okresie stanu wojennego współtworzyła podziemny Teatr Domowy. Współpracowała z najwybitniejszymi reżyserami. Grała u Andrzeja Wajdy i Zygmunta Hübnera. Występowała w filmach Antoniego Krauzego i Agnieszki Holland. Wcieliła się w postać Marii Kaczyńskiej w filmie “Smoleńsk”. Rola w “Body/Ciało” przyniosła jej nominację do Orła. Od 2008 roku należała do zespołu Nowego Teatru. Występowała tam w spektaklach Krzysztofa Warlikowskiego, miała 78 lat. Zmarł Stanisław Brudny, który był cenionym aktorem teatralnym, filmowym oraz dubbingowym. Do samej śmierci aktywnie pracował w stołecznym Teatrze Studio. Miał w swoim artystycznym dorobku ponad 120 ról teatralnych. Pracował z Jerzym Jarockim, Lidią Zamkow i Józefem Szajną. Reżyserował go Jerzy Grzegorzewski. Grał u Mariusza Trelińskiego i Piotra Cieplaka. Tworzył kreacje u Natalii Korczakowskiej i Agnieszki Glińskiej. Miał 94 lata. Pożegnaliśmy Barbarę Rylską. Była znaną aktorką teatralną i filmową. Przez wiele lat związana była z Teatrem Kwadrat. Starsi fani pamiętają ją z audycji “Podwieczorek przy mikrofonie”. Zagrała w wielu kultowych polskich filmach. Wystąpiła między innymi w “Poszukiwany, poszukiwana”. Miała 89 lat. Odszedł Maciej Karpiński. Był scenarzystą, krytykiem literackim, filmowym i teatralnym. Zapisał się trwale w historii polskiego kina. Stworzył scenariusze do wielu kultowych produkcji. Współtworzył “Kobietę samotną” Agnieszki Holland. Napisał “Pierścionek z orłem w koronie” Andrzeja Wajdy. Stworzył scenariusz “Najlepszego” Łukasza Palkowskiego. Napisał też scenariusz do filmu “Różyczka” i jego kontynuacji. Miał 74 lata. Zmarła Krzesiława Dubielówna. Zagrała ponad 100 wybitnych ról teatralnych. Pracowała z najwybitniejszymi reżyserami polskiego teatru. Reżyserował ją Jerzy Jarocki i Krystian Lupa. Przez wiele lat pełniła funkcję dziekanki wydziału aktorskiego. Uczyła przyszłych aktorów we Wrocławiu. Od 1965 roku grała we wrocławskim Teatrze Polskim. Miała 91 lat. Odszedł Sławomir Kryński. Był reżyserem oraz cenionym scenarzystą. Przez wiele lat wykładał w łódzkiej szkole filmowej. Zaczynał karierę jako asystent Wojciecha Jerzego Hasa. Stworzył filmy “Dziecko szczęścia” oraz “Księga wielkich życzeń”, miał 73 lata. Pożegnaliśmy Leszka Mądzika. Był wybitnym twórcą teatru wizualnego. Pracował jako scenograf, malarz i profesor sztuk plastycznych. Założył lubelską Scenę Plastyczną KUL. W jego teatrze dominował ruch i obraz. Kluczową rolę w jego spektaklach pełniło światło. Jego sztuka wywarła duży wpływ na młodych twórców. Miał 80 lat. Zmarł Krzysztof Matuszewski. Przez ponad 40 lat związany był z Teatrem Wybrzeże. Był jednym z najważniejszych artystów gdańskiej sceny. Stworzył tam wiele wybitnych kreacji scenicznych. Często grał w spektaklach cenionych reżyserów. Występował u Jana Klaty i Eweliny Marciniak. Miał 65 lat. Straciliśmy Marcina Wichę. Był cenionym grafikiem, eseistą i pisarzem. Pisał błyskotliwe felietony i książki dla dzieci. Stworzył “Klarę. Proszę tego nie czytać”. Napisał też “Jak przestałem kochać design”. Jego książka “Rzeczy, których nie wyrzuciłem” zdobyła Nagrodę Nike. Opowiadała o żałobie po śmierci matki. Miał 53 lata. Odeszła Elżbieta Penderecka. Aktywnie promowała kulturę i inicjowała wydarzenia muzyczne. Była żoną wybitnego kompozytora Krzysztofa Pendereckiego. Byli małżeństwem przez ponad pół wieku. Zainicjowała wiele ważnych imprez kulturalnych. Organizowała Wielkanocny Festiwal Ludwiga van Beethovena. Zasiadała we władzach międzynarodowych fundacji. Miała 78 lat.
Ludzie kultury, którzy odeszli w ostatnich 12 miesiącach – Światowi twórcy kina i teatru
Świat kina i teatru również poniósł wielkie straty. Pożegnaliśmy Jonathana Kaplana. Był uznanym reżyserem, producentem i scenarzystą. Zasłynął nagrodzonym Oscarem filmem “Oskarżeni”. Swojego fachu uczył się pod okiem Martina Scorsesego. Reżyserował odcinki znanych produkcji telewizyjnych. Tworzył “Zbrodnie doskonałe” oraz “Ostry dyżur”. Ten ostatni serial przyniósł mu pięć nominacji do nagrody Emmy. Z kinem pożegnał się ostatecznie w 2013 roku. Miał 77 lat. Odszedł Robert Wilson. Uważano go za jedną z najważniejszych postaci teatralnej awangardy. W jego teatrze światło i obraz odgrywały kluczową rolę. Dostrzegał w sztuce ogromny potencjał terapeutyczny. Łączył ją z działaniami humanitarnymi. Pracował na scenach całego świata. Wiele razy gościł również w Polsce. Reżyserował między innymi spektakl w Stoczni Gdańskiej. Miał 83 lata. Zmarła Diane Keaton. Była rozpoznawalną na całym świecie laureatką Oscara. Zdobyła go za niezapomnianą rolę w “Annie Hall”. Aż pięciokrotnie nominowano ją do nagrody Akademii. Fani kina znają ją z “Ojca chrzestnego”. Grała też w “Zmowie pierwszych żon”. Często współpracowała z reżyserką Nancy Meyers. Miała 79 lat. Świat opłakuje Roberta Redforda. Był prawdziwą legendą Hollywood. Wielki amerykański aktor i reżyser. Zapisał się w pamięci kinomanów rolą w “Żądle”. Zachwycał także w “Wielkim Gatsbym”. Otrzymał Oscara za reżyserię “Zwyczajnych ludzi”. Dostał też honorowego Oscara za całokształt twórczości. Prezydent Barack Obama odznaczył go Medalem Wolności. Nazywano go “złotym chłopcem z Kalifornii”. Zainicjował Sundance Film Festival. To najważniejszy festiwal kina niezależnego. Miał 89 lat. Odszedł Gene Hackman. Miał w swoim dorobku aż dwa Oscary. Zdobył także cztery Złote Globy i dwie nagrody BAFTA. Oscary przyniosły mu role we “Francuskim łączniku”. Drugą statuetkę otrzymał za “Bez przebaczenia”. Nominacje zdobył za “Bonnie i Clyde” oraz “Missisipi w ogniu”. Był jednym z najwybitniejszych amerykańskich aktorów. Miał 95 lat. Pożegnaliśmy Vala Kilmera. Był wielką gwiazdą amerykańskiego kina. Jego kariera dynamicznie rozwijała się od lat 80. Grał zarówno w blockbusterach, jak i kinie niezależnym. Wystąpił w “Top Gun”, “The Doors” i “Jeziorze Salton”. Ostatni raz pojawił się na ekranie w filmie “Top Gun: Maverick”. Miał 65 lat. Odeszła Claudia Cardinale. Była jedną z najważniejszych ikon włoskiego kina. Wystąpiła w ponad 90 filmach. Grała u mistrzów takich jak Luchino Visconti czy Federico Fellini. Jej talent doceniono także w Hollywood. Wystąpiła w “Pewnego razu na Dzikim Zachodzie”. Grała też w popularnej “Różowej Panterze”. Uhonorowano ją Złotym Lwem w Wenecji. Zdobyła również Złotego Niedźwiedzia w Berlinie. Miała 87 lat. Zmarła Patricia Routledge. Widzowie na całym świecie zapamiętali ją jako Hiacyntę Bukiet. Jej bohaterka z humorem ukazywała angielski snobizm. Serial “Co ludzie powiedzą?” szybko zdobył status kultowego. Swoją karierę rozpoczęła w teatrze w latach 50. Występowała na londyńskim West Endzie i na Broadwayu. W 1968 roku otrzymała prestiżową nagrodę Tony. Miała 96 lat. Odeszła Loni Anderson. Pamiętamy ją z kultowego serialu “WKRP w Cincinnati”. Grała tam błyskotliwą recepcjonistkę Jennifer Marlowe. Za swoją kreację otrzymała dwie nominacje do nagrody Emmy. Zdobyła też trzy nominacje do Złotego Globu. Kontynuowała karierę, występując w licznych filmach telewizyjnych. Miała 79 lat. Zmarł Joe Caroff. Stworzył kultowe logo agenta 007. Zaprojektował je dla słynnej serii filmów o Jamesie Bondzie. Był też autorem setek plakatów do kultowych produkcji. Stworzył plakaty do “West Side Story” i “Nocy po ciężkim dniu”. Zaprojektował też plakat do filmu “Manhattan”. Miał 103 lata.
Wspomnienie polskich artystów muzyki, radia i sztuki
Odeszli także twórcy, których głos i talent towarzyszyły nam na co dzień. Odeszła Joanna Kołaczkowska. Była uwielbianą aktorką kabaretową i autorką tekstów. Pracowała także jako prezenterka radiowa. Przez trzy dekady była jedną z najważniejszych postaci polskiej sceny. Współtworzyła legendarne formacje Potem oraz A’Yoy. Największą sławę zdobyła z kabaretem Hrabi. Jej przyjaciele z kabaretu bardzo za nią tęsknią. Mówili, że nikt nie jest w stanie zastąpić Aśki. Miała 59 lat. Zmarła Urszula Kozioł. Była wielką poetką i pisarką. Przez całe swoje życie silnie związała się z Wrocławiem. Jesienią 2024 roku została laureatką Nagrody Nike. Otrzymała ją za ceniony tom poetycki “Raptularz”. Odbierając Złote Pióro, mówiła o potrzebie dzielenia się dobrem. Miała 94 lata. Pożegnaliśmy Krystynę Grochowską. Była jedną z czołowych postaci legendarnego zespołu Alibabki. Zespół powstał w 1963 roku. Bardzo szybko zdobył ogromną popularność na polskiej scenie. Alibabki współpracowały z wieloma wybitnymi artystami. Nagrywały chórki dla Czerwonych Gitar. Śpiewały także z Markiem Grechutą. Krystyna Grochowska miała 83 lata. Odszedł Stanisław Soyka. Był artystą niezwykle wszechstronnym i utalentowanym. Śpiewał jazz i pop. Był pianistą, gitarzystą oraz skrzypkiem. Pracował także jako kompozytor i aranżer. Jego charakterystyczny głos przyniósł mu uznanie. Lata 90. były okresem jego największej popularności. Stworzył wtedy niezapomniane hity “Tolerancja” i “Cud niepamięci”. Miał 66 lat. Tragicznie zginęła Katarzyna Stoparczyk. Była jedną z najbardziej rozpoznawalnych postaci radiowej Trójki. Jej audycje cieszyły się ogromną popularnością. Prowadziła program “Dzieci wiedzą lepiej”. Słuchacze kochali jej “Zagadkową Niedzielę”. Prowadziła również telewizyjne “Pytanie na śniadanie”. Ostatnio była związana z Radiem 357. Zginęła w wypadku samochodowym. Miała 53 lata. Zmarł Grzegorz Kowalski. Był twórcą legendarnej pracowni artystycznej “Kowalnia”. Z jego pracowni wyszli ikoniczni polscy artyści. Uczył Pawła Althamera i Katarzynę Kozyrę. Jego uczniem był także Artur Żmijewski. Był artystą, rzeźbiarzem, performerem i kuratorem. Był jedną z najbardziej zasłużonych osób dla polskiej sztuki. Miał 83 lata. Odszedł Andrzej Hundziak. Był wybitnym kompozytorem, pedagogiem i animatorem. Organizował życie muzyczne w Łodzi. Był nestorem polskiego środowiska kompozytorskiego. Przez całe życie działał jako społecznik. Pracował w wielu łódzkich instytucjach kulturalnych. Miał 98 lat. Pożegnaliśmy Andrzeja Wernera. Był jedną z najważniejszych postaci polskiej krytyki filmowej. Współpracował z Telewizją Polską. Był represjonowanym opozycjonistą w czasach PRL. Pełnił funkcję kierownika literackiego. Pracował w Zespole Filmowym “Rondo” Wojciecha Jerzego Hasa. Po 1989 roku kierował działem w miesięczniku “Kino”. Był dyrektorem artystycznym Lubuskiego Lata Filmowego. Napisał wiele książek o kinie i kulturze XX wieku. Miał 84 lata. Zmarł Paweł Galia. Młodsi widzowie znali go przede wszystkim z pracy w dubbingu. Grał także w popularnych serialach telewizyjnych TVP. Ukończył krakowską szkołę teatralną. Prywatnie był mężem aktorki Ewy Serwy. Za swoją pracę otrzymał Złoty Krzyż Zasługi. Miał 82 lata.
Ludzie kultury, którzy odeszli w ostatnich 12 miesiącach – Pożegnanie międzynarodowych twórców literatury, mody i muzyki
Świat stracił także wybitnych twórców z innych dziedzin. Odszedł Edmund White. Był jednym z najwybitniejszych pisarzy amerykańskich. W swojej twórczości opisywał tematykę homoseksualną. Dużym echem odbiła się jego powieść “Zuch”. Ukazywała ona okres dojrzewania młodego geja. Akcja działa się w represyjnych latach 50. Pisarz zapisał się w historii społeczności LGBT+. Współtworzył przełomowy poradnik “Radość gejowskiego seksu”. Przełamywał nim społeczne tabu. Miał 85 lat. Zmarł Ace Frehley. Był słynnym amerykańskim gitarzystą rockowym. Śpiewał i grał w legendarnym zespole Kiss. Tworzył pod silnym wpływem muzyki Jimiego Hendrixa. Frehley grał w Kiss w najważniejszych latach 1973–1982. Po odejściu z zespołu rozpoczął karierę solową. Założył zespół Frehley’s Comet. Miał 74 lata. Świat muzyki pożegnał Ozzy’ego Osbourne’a. Był niekwestionowanym pionierem gatunku heavy metalu. Uważano go za jedną z najbardziej kontrowersyjnych postaci popkultury. Pozostawił po sobie ogromne muzyczne dziedzictwo. Jego twórczość wciąż inspiruje kolejne pokolenia artystów. Jego kariera solowa zapisała się w historii. Podobnie jak jego dokonania z zespołem Black Sabbath. Miał 76 lat. Odszedł Giorgio Armani. Był wielkim włoskim kreatorem mody. Wywarł on duży wpływ na świat kultury i filmu. Głośno zrobiło się o nim w 1980 roku. Zaprojektował wtedy stroje dla Richarda Gere’a. Aktor nosił je w filmie “Amerykański żigolak”. Od tamtego czasu był jednym z ulubionych projektantów Hollywood. Wśród jego wielbicieli była Tina Turner. Ubierał Leonardo di Caprio i Glenn Close. Jego fanami byli także Paolo Sorrentino i Sofia Loren. Miał 91 lat. Zmarł Brian Patten. Był cenionym autorem książek dla dzieci i młodzieży. Został członkiem Królewskiej Akademii Literatury. Otrzymał tytuł honorowego obywatela Liverpoolu. W Polsce ukazały się jego książki. Były to “Słoń i kwiat” oraz “Skaczący Myszka”. Za jego największe dokonanie literackie uchodzi antologia “The Mersey Sound”. Była to jedna z najpopularniejszych książek poetyckich lat 60. Miał 79 lat.
Foto: Wikimedia commons
Zainteresował cię nasz artykuł? Przeczytaj także o tragedii w Chrzęsne i 44-latce w szambie
